آبشویی و اصلاح اراضی شور و سدیمی، بخش دوم: اثر عوامل محیطی و سیستمی بر روش های آبشویی اراضی

نویسندگان

1 استادیار گروه مهندسی آب دانشگاه لرستان

2 عضو هیئت علمی گروه آبیاری و زهکشی دانشگاه شهید چمران اهواز

3 دانشیار مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران

چکیده

سطح اراضی شورِ تحت آبیاری در ایران در حال گسترش است. در جنوب استان خوزستان و حتی در اراضی واقع در طرح­های توسعه شبکه­های آبیاری و زهکشی در نواحی مختلف کشور نیز چنین شرایطی به چشم می­خورد. روش­های معمول آبشویی خاک­های شور در مناطق خشک و نیمه­خشک جهان، روش­های آبشویی متناوب و پیوسته با آبیاری سطحی است. با آبشویی متناوب، به صورتی که فرصت زهکشی نیمرخ خاک ایجاد شود، املاح می­توانند به سطح خارجی خاکدانه­ها پخشیده شوند. حتی اگر جریان در خلل و فرج درشت وجود نداشته باشد، طی دور بعدی آبشویی، این املاح به‌راحتی به جریان بین خاکدانه­ای پخشیده شده و به سهولت آبشویی می­گردند. آنچه در قسمت اول این مقاله ارائه شد4، مروری بود بر مفاهیم نظری و ریاضی انتقال املاح در خاک. در این بخش، جنبه کاربردی آبشویی املاح، با توجه ویژه به اثر انقطاع جریان و کیفیت آب مورد بررسی قرار می­گیرد. در استفاده از روش­های آبیاری بارانی و قطره­ای برای آبشویی نمک­ها، هرچند جریان غیراشباع در خاک ایجاد شده و هدر رفت آب از میان خلل و فرج درشت خاک به حداقل می­رسد، لیکن آبشویی با آبیاری قطره­ای به دلیل پخش موضعی آب در خاک، منجر به تشکیل پهنه­های نامنظم شوری می­شود. انباشتن آب بر سطح خاک با آبیاری سطحی، عملیات معمول در آبشویی خاک­های شور است که بر اساس نتایج تحقیقات، با آبشویی متناوب می­توان راندمان آن را افزایش داد. البته عوامل متفاوتی بر کارایی آبشویی متناوب در مقایسه با آبشویی پیوسته مؤثر است، ازجمله: تبخیر، هدایت هیدرولیکی و وجود گیاه بر سطح خاک که در مقاله به بررسی اثر این عوامل بر فرآیند آبشویی پرداخته خواهد شد. همچنین، مروری بر نتایج برخی پژوهش­های انجام شده در جهان و ایران نیز ارائه می­شود.

کلیدواژه‌ها


برزگر، ع. 1387. خاک­های شور و سدیمی: شناخت و بهره­وری. ویرایش دوم. انتشارات دانشگاه شهید چمران اهواز.

شریفی­پور، م. 1393. بررسی اثر کیفیت، روش کاربرد و نحوه اختلاط آب آبیاری و زهاب بر آبشویی نمک­ها از نیمرخ خاک­های سنگین. پایان­نامه دکتری آبیاری و زهکشی. دانشگاه شهید چمران اهواز.

شریفی­پور، م.، ناصری، ع.، هوشمند، ع.، معاضد، ه. و حسن­اقلی، ع. a1394. اثر روش آبشویی و کیفیت آب بر شوری­زدایی خاک­های سنگین. مجله علوم و مهندسی آبیاری (دانشگاه شهید چمران اهواز)، 38(3): 35-23.

شریفی­پور، م.، ناصری ع.، هوشمند، ع.، معاضد، ه. و حسن­اقلی، ع. b1394. بررسی اثر کیفیت آب بر سدیم­زدایی خاک­های سنگین با آبشویی پیوسته. مجله تحقیقات آب‌وخاک ایران (دانشگاه تهران)، 46(1): 109-119.

علیزاده، ا. 1386. طراحی سیستم­های آبیاری- جلد دوم؛ طراحی سیستم­های آبیاری تحت‌فشار. دانشگاه امام رضا (ع).

Abdel-Dayem, S., Rycroft, D.W., Ramadan, F., El-Baroudy, I. and Tahoun, A. 2000. Reclamation of saline clay soils in the Tina plain. Egypt. ICDC Journal, 49(1): 17-28.

Abrol, I.P. and Bhumbla, D.R. 1973. Field studies on salt leaching in a highly saline sodic soil. Soil Science, 115(6): 429-433.

Abrol, I.P., Yadav, J.S.P. and Massoud, F.I. 1988. Salt-affected soils and their management (No. 39). Food & Agriculture Organization.

Ayers, R.S. and Westcot, D.W. 1994. Water quality for agriculture. Food and Agriculture Organization of the United Nations (F.A.O.), Irrigation and Drainage Paper, Rome. Paper, (29).

Barnard, J.H., Van Rensburg, L.D. and Bennie, A.T.P. 2010. Leaching irrigated saline sandy to sandy loam Apedal soils with water of a constant salinity. Irrigation Science, 28(2): 191-201.

Biggar, J.W. and Nielsen, D.R. 1980. Mechanisms of chemical movement in soils. Agrochemicals in Soils. Pergamon, Oxford. UK, 213-227.

Boumans, J.H. 1963. Some principles governing the drainage and irrigation of saline soils. ILRI Pubin, 11.

Cameron, K.C. and Wild, A. 1982. Comparative rates of leaching of chloride, nitrate and tritiated water under field conditions. European Journal of Soil Science, 33(4): 649-657.

Carter, D.L. and Fanning, C.D. 1964. Combining surface mulches and periodic water applications for reclaiming saline soils. Soil Science Society of America Journal, 28(4): 564-567.

Chapman, H.D. 1966. Diagnostic criteria for plants and soils. Division of Agricultural Science. University of California. Oakland. (No. 581.2 CHA. CIMMYT).

Corwin, D.L., Rhoades, J.D. and Šimůnek, J. 2007. Leaching requirement for soil salinity control: Steady-state versus transient models. Agricultural Water Management, 90(3): 165-180.

Cote, C.M., Bristow, K.L. and Ross, P.J. 2000. Increasing the efficiency of solute leaching: Impacts of flow interruption with drainage of the “preferential flow paths”. Journal of Contaminant Hydrology, 43(3): 191-209.

Dahiya, I.S., Malik, R.S. and Singh, M. 1981. Field studies on leaching behavior of a highly saline-sodic soil under two modes of water application in the presence of crops. The Journal of Agricultural Science, 97(02): 383-389.

De Smedt, F. and Wierenga, P.J. 1979. Mass transfer in porous media with immobile water. Journal of Hydrology, 41(1-2): 59-67.

Dewan, M.L. and Famouri, J. 1964. The soils of Iran. Food and Agriculture Organization of the United Nations (F.A.O.), Rome.

El-Baroudy, I. 2000. Simulation of the leaching process of the heavy saline sodic clays of Tina plain. Master of Science Thesis. Cairo University, Giza, Egypt.

 Elgabaly, M.M. 1971. Reclamation and management of salt affected soils. Salinity Seminar. Baghdad. F.A.O. Irrigation and Drainage Paper, 7: 50-79.

F.A.O. 2000. Global network on integrated soil management for sustainable use of salt affected soils. Consulted Report, 19-12.

 Hoffman, G.J. 1980. Guidelines for reclamation of salt-affected soils. Proceedings of International American Salinity and Water Management, Technical Conference.

Iranian Soil and Water Research Institute. 1987. National soil policy and its technical and administrative organization in Iran. Soil and Water Research Institute Publication No. 725, Tehran.

 

Jury, W.M., Gardner, W.R. and Gardner, W.H. 1991. Soil physics. John Wiley & Sons. New York, USA.

Kanchanasut, P. and Scotter, D.R. 1982. Leaching patterns in soil under pasture and crop. Soil Research, 20(2): 193-202.

Keren, R. and Miyamoto, S. 1990. Reclamation of saline, sodic and boron-affected soils. ASCE, New York, NY, (USA), 1990, 410-431.

Kovda, V.A., Van den Berg, C. and Hagan, R.M. (Editors). 1973. Irrigation, drainage and salinity: an international source book. FAO/UNESCO, Hutchison and Co., London.

 Kutílek, M. and Nielsen, D.R. 1994. Soil hydrology: textbook for students of soil science, agriculture, forestry, geoecology, hydrology, geomorphology and other related disciplines. Catena Verlag.

Mashali, M. 1999. Overview of F.A.O. global network on soil management for sustainable use of salt affected soils. In Proceedings of the International Workshop on Integrated Soil Management for Sustainable Use of Salt Affected Soils. Bureau of Soils and Water Management, 3: 1-36.

Meiri, A. and Plaut, Z. 1985. Crop production and management under saline conditions. In Biosalinity in Action: Bioproduction with Saline Water (pp. 253-271). Springer, Netherlands.

Miller, R.J., Biggar, J.W. and Nielsen, D.R. 1965. Chloride displacement in Panoche clay loam in relation to water movement and distribution. Water Resources Research, 1(1): 63-73.

Minhas, P.S. and Khosla, B.K. 1986. Solute displacement in a silt loam soil as affected by the method of water application under different evaporation rates. Agricultural Water Management, 12(1-2): 63-74.

Naseri, A.A. 1998. The hydraulic conductivity of aggregated clay soils under loading, leaching and reclamation. Doctoral Dissertation, University of Southampton.

Nielsen, D.R. and Biggar, J.W. 1961. Miscible displacement in soils: I. Experimental information. Soil Science Society of America Journal, 25(1): 1-5.

 Nielsen, D.R., Biggar, J.W. and Miller, R.J. 1967. Field observations of infiltration and soil water redistribution. Transactions ASAE, 10: 382-387.

Oster, J.D., Willardson, L.S. and Hoffman, G.J. 1972. Sprinkling and ponding techniques for reclaiming saline soils. Transactions ASAE, 15(6): 1115-1117.

Rhoades, J.D., Kandiah, A. and Mashali, A.M. 1992. The use of saline waters for crop production (Vol. 48). Rome: F.A.O.

Sayyari, M.H. and Mahmoodi, S. 2002. Investigation on reason of soil salinity and alkalinity on some part of Khorasan province (Dizbad-e-Pain Region). In 17th World Congress of Soil Science, Bangkok (Thailand), 14-21 Aug 2002.

 Shuxiang, W. 1998. Saline-sodic soil reclamation under continuous and intermittent ponding condition. Ph.D. Thesis. Subdivision of Water Resources, Division of Arid Land Environment, Japan.

Siadat, H., Bybordi, M. and Malakouti, M.J. 1997. Salt-affected soils of Iran: A country report. In International Symposium on Sustainable Management of Salt-affected Soils in the Arid Ecosystems, Cairo, Egypt.

Suarez, D.L. 2001. Sodic soil reclamation: Modelling and field study. Soil Research, 39(6): 1225-1246.

Szabolcs, I. 1989. Salt-affected soils. Boca Raton, Fl: CRC Press.

 Talsma, T. 1967. Leaching of tile-drained saline soils. Soil Research, 5(1): 37-46.

Tanji, K.K. 1990. Agricultural salinity assessment and management. In American Society of Civil Engineers, 54: 413-415.

Van Hoorn, J.W. and Van Alphen, J.G. 1994. Salinity control. Drainage principles and applications. 16th ed. Wageningen: International Institute for Land Reclamation and Improvement.

Verma, S.K. and Gupta, R.K. 1989. Leaching of saline clay soil under two models of water application. Journal of Indian Society of Soil Science, 37: 803-808.

 Wallender, W.W. and Tanji, K.K. (Eds). 2011. Agricultural salinity assessment and management. American Society of Civil Engineers (ASCE).