کاربرد ذرات ریزدانه در بسترسازی کانال‌های انتقال آب برای کاهش تلفات نشت در دشت همدان-بهار

نویسنده

نویسنده مسئول، عضو هیئت‌علمی (استادیار)- بخش تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، همدان، ایران

چکیده

علی­رغم پیشرفت­های اتفاق افتاده در شناسایی مصالح متنوع که می­توانند در پوشش کانال­های آبیاری مورداستفاده قرار گیرند، هنوز بخش­های وسیعی از کانال­های آبیاری کشور به‌صورت خاکی و بدون پوشش می­باشند. از طرف دیگر تحقیقات بیانگر این است که در برخی از پوشش­ها هدف مورد انتظار تأمین نگردیده و مقدار تلفات آب در آن‌ها با کانال بدون پوشش اختلاف معنی­داری ندارد. لذا ضروری است میزان تلفات نشت آب در بافت­های مختلف از خاک بستر کانال­های بدون پوشش مورد ارزیابی قرارگرفته و سپس بر اساس آن‌ها در صورت نیاز برنامه­ریزی لازم جهت پوشش انهار انجام گردد. میزان نشت آب در کانال­های آبیاری بدون پوشش و رابطه آن با خاک بستر در حوضه آبریز دشت بهار از استان همدان مورد ارزیابی قرارگرفته است. برای این منظور ابتدا 6 مورد از کانال­های انتقال آب بدون پوشش در منطقه انتخاب گردیده، مشخصات فنی، ابعاد هندسی و پارامترهای هیدرولیکی جریان در آن‌ها تعیین و مقادیر تلفات نشت آب به روش ورودی- خروجی در مراحل اولیه، میانی و پایانی فصل زراعی اندازه­گیری شد. بر اساس نتایج متوسط تلفات نشت آب در کانال­های آبیاری بدون پوشش بین 68/0 تا 84/3 و به­طور متوسط 38/2 مترمکعب در مترمربع در روز می­باشد. مقادیر متوسط تلفات نشت در مراحل اولیه، میانی و پایانی فصل زراعی به ترتیب 61/2، 18/2 و 35/2 مترمکعب در مترمربع در روز می­باشد. تلفات تبخیر نسبت به تلفات نشت بسیار ناچیز بوده و به­طور متوسط 01/0 مترمکعب در مترمربع در روز بود که معادل 3/0 درصد از تلفات کل بوده و مابقی تلفات در اثر نشت از بستر و جداره­های کانال­ها بوده است. رابطه بین مقادیر نشت از بستر کانال­های موردبررسی و درصد ریزدانه خاک بستر (ذراتی با قطر کمتر از 075/0 میلی­متر) به‌صورت Sloss=5.394*e-0.0299*Fine استخراج و ارائه گردید. مطابق این رابطه اگر مقدار ریزدانه خاک بستر کانال­های خاکی منطقه به 35 درصد افزایش یابد، مقدار نشت از بستر این کانال­ها به کمتر از 50 درصد مقدار کنونی کاهش خواهد یافت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Application of Fine-Grained Particles in Bedding of Water Conveyance Canals to Reduce Seepage Losses in Hamedan-Bahar Plain

نویسنده [English]

  • Reza Bahramloo
Asistant Prof. Agricultural Engineering Research Institute Department, Hamedan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Hamedan, Iran.
چکیده [English]

Despite the progress made in identifying the various materials that can be used to lining of irrigation canals, a large parts of the country's irrigation canals are still unlined. On the other hand, last researches indicates that in some linings the expected target is not achieved and the amount of water loss in them is not significantly different from unlined canal. Therefore, it is necessary to evaluate the rate of water seepage losses in different bedsoil textures from the bed of the unlined canals and then, if necessary, linings should be carried out. The rate of water seepage losses in unlined irrigation canals and its relationship with the bedsoil textures in the Bahar plain from Hamedan province have been evaluated. For this purpose 6 unlined irrigation canals were selected. The technical characteristics, geometric dimensions and hydraulic parameters of the water flow were determined and the amount of water seepage losses measured with input-output method, in the early, middle and final stages of the agricultural season. Based on the average results, water seepage losses in selected canals are between 0.88 to 3.84 and averagely 2.38 m3/m2/day. The average seepage losses in the early, middle and final stages of the crop season are 2.61, 2.18 and 2.35 m3/m2/day. The evaporation losses with averaged of 0.01 m3/m2/day(to 0.3 percent of the total losses), were very small compared with seepage losses, and the remaining losses were due to seepage. The relationship between the amount of seepage from the substrate of the studied channels and the percentage of fine particles of the bedding soil (particles with diameter less than 0.75 mm) were extracted and presented as Sloss=5.394*e-0.0299*Fine. According to this relation, if the fine particles of bedsoil of canals increases to 35 present, the water seepage losses from this canal decreases to less than 50 of the present value.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Seepage losses
  • Fine Particles
  • Unlined Canals
  • Hamadan
اشرفی ش. 1376. طراحی، ساخت و واسنجی فلوم­های wsc. نشریه شماره 69. مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی. 74 صفحه.بهراملو، ر. 1386. بررسی علل تخریب بتن در پوشش کانال‌های آبیاری (مطالعه موردی در دشت بهار- همدان). مجله تحقیقات مهندسی کشاورزی. 8(3): 81-92.
بهراملو، ر. 1392. ارزیابی کیفیت پوشش بتنی کانال­های آبیاری کشور (گزارش منطقه­ای استان همدان). گزارش نهائی 43638. مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی. 48 صفحه.
بی­نام. 1396. آمارنامه پایه­ای سازمان جهاد کشاورزی استان همدان تا پایان سال 1395. 18 صفحه.
سلطانی، ح. و معروفی، ص. 1385. بررسی تلفات آب و تعیین راندمان­های انتقال و توزیع در شبکه آبیاری شاوور. مجموعه مقالات همایش ملی مدیریت شبکه­های آبیاری و زهکشی. دانشگاه شهید چمران اهواز.
عباسی، ن. 1379. ارزیابی مسائل فنی و بهره­برداری از سیستم‌های انتقال، توزیع و کنترل جریان در شبکه آبیاری دشت قزوین. گزارش نهائی شماره 169. مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی.
علوی، س. 1372. مدیریت توزیع آب زاینده­رود بر اساس برآورد راندمان انتقال آب در کانال­های زیردست. پایان­نامه کارشناسی ارشد آبیاری و زهکشی. دانشگاه صنعتی اصفهان.
 مأمن­پوش، ع.ر. 1378. بررسی مشکلات بهره‌برداری و مدیریت نگهداری از شبکه آبیاری سمت راست نکوآباد زاینده‌رود اصفهان. مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، نشریه شماره 130.
 Akkuzu, E. 2006. Determination of Water Conveyance Loss in the Menemen Open Canal Irrigation Network. Turk Journal Agriculture. 31:11-22
Fipps, G. 2000. Potential water savings in irrigated agriculture for the Rio Grande planing region. Final report. Department of agriculture engineering. Texas A&M university.
Kaufmann, R. 2009. Geophysical survey for canal seepage Yuma area demonstartion project. Technos. USBR.
Newton, D And Mathias, P. 2006. Irrigation sistrict water efficiency cost analysis and prioritization. DWA final report. USBR.
Sepaskhah, A.R. and Salemi, H. R. 2004. An empirical model for prediction of conveyance efficiency for small earth canals. Iranian Journal of Science and Technology. Transaction B, 28(5). Shiraz university.
Siahi, M.K. and Baghbanzadeh, B. 2002. Evaluation of canal efficiency for rehablitation planning in Sefid rood irrigation system, Iran. Food production, poverty alleviation and environmental challenges as influenced by limited water resources and population growth. Volume 1A. 18th International Congress on Irrigation and Drainage, Montraeal,Canada.