اصول و مبانی کاربرد شاخص راندمان آبیاری در مدیریت آب برای کشاورزی

نویسنده

عضو هیات علمی (دانشیار) مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی؛ سازمان تحقیقات، آموزش، و ترویج کشاورزی؛ وزارت جهاد کشاورزی، البرز، ایران.

چکیده

راندمان آبیاری یکی از شاخص­های استفاده بهینه از آب می­باشد که همچنان و بدون توجه به مفهوم، کاربری و حوزه کارکرد آن، وارد بحث‌ها و سیاست­های کلان آب کشور شده و به واسطه آن سرمایه‌گذاری زیادی بر روی آن از جنبه‌های اندازه‌گیری این شاخص در سطح کشور و توسعه سامانه‌های آبیاری تحت‌فشار با فرض افزایش راندمان، در حال انجام است. راندمان آبیاری شاخصی محلی و موضعی است. راندمان بیان‌کننده راندمان کاربرد آب در منطقه ریشه مزرعه­ای معین بوده و به تلفات آب که می­تواند به‌صورت رواناب وارد مزرعه کشاورز دیگری شده و در پائین‌دست مورداستفاده قرارگرفته و یا به‌صورت نفوذ عمقی در تغذیه سفره آب زیرزمینی مشارکت داشته باشد، توجهی ندارد. راندمان آبیاری شاخص خوبی برای مقایسه فنی سامانه‌های مختلف آبیاری در مزرعه است ولی این شاخص منعکس­کننده بهره‌وری نیست، چون مسائل مربوط به تولید را در برنمی‌گیرد؛ زیرا در تولید و عملکرد محصول، عوامل زراعی، اقلیم، خاک و سایر مدیریت­های زراعی دخیل هستند که در این شرایط این شاخص دیگر کاربردی ندارد. امروز با توجه به بحران کمبود شدید منابع آب، مسائل مدیریت آب را نمی­توان صرفاً در مقیاس مزرعه حل نمود و بلکه اهمیت جامع­نگری و دیدن آب در یک مقیاس بزرگ‌تر (حوضه آبریز و کشور) بیشتر ضروری می‌نماید؛ یعنی باید از آن مقیاس محلی (Local) مزرعه حرکت کرده و به مقیاس بالاتر برویم. عدم توجه به این نکته در استفاده از شاخص راندمان آبیاری، مشکلات، ابهامات و حتی نتایج نامناسبی برای حل بحران آب کشور ایجاد نموده است. امروزه نگرش کلاسیک به راندمان آبیاری قادر به حل مسائل کلان مدیریت آب در جهان نمی‌باشد. راندمان علیرغم آنکه هنوز در سطح مزرعه و برای نشان دادن عملکرد کشاورزان از نظر آبیاری، هنوز جایگاه خود را دارد، ولی در حل مسائل آب در حوضه آبریز و مسائل کلان آب کشور بحث حسابداری آب (Water Accounting) بیشتر مطرح است و لذا نگاه نئوکلاسیک باید بر مبحث راندمان آبیاری داشت. در مقیاس حوضه آبریز آب قابل‌برگشت زیادی وجود دارد که از همین تلفات آب در مقیاس مزرعه ناشی شده است. امروزه در خصوص نگرش جدید به بحث مدیریت آب، اصطلاحات و مفاهیم جدیدی به این عرصه واردشده‌اند؛ یعنی پس از تعریف ICID از راندمان آبیاری، اصطلاحات و مفاهیم جدیدی وارد این حوزه شدند: ازجمله مصرف مؤثر (Beneficial use) و مصرف غیر مؤثر (Non Beneficial use) آب و جریان­های قابل‌برگشت (Recoverable) و غیرقابل‌برگشت (Non Recoverable). درمجموع وقتی‌که سرمایه­گذاری­هایی برای افزایش راندمان آبیاری حتی با همین نگرش کلاسیک و برای صرفه‌جویی آب مزرعه پیشنهاد می­گردد، ضروری است که سرمایه‌گذاری برای کاهش «تلفات واقعی آب» باشد تا «تلفات ظاهری». این سرمایه‌گذاری هوشمند و مؤثر خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Principles and Conditions of Using Irrigation Efficiency Index When Managing Water for Agriculture

نویسنده [English]

  • Nader Heydari
Associate Prof., Iranian Agricultural Engineering Research Institute (AERI); Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Karaj, Iran.
چکیده [English]

Irrigation Efficiency (IE) is one of the indexes defining the efficient use of water in agriculture. Unfortunately still nowadays it is widely used for water management policies in agriculture without enough attention to its concept, usage, and the conditions which it should be used. Hence great emphasis and investments is on its measurement in the country. Consequently great investment on development of pressurized irrigation system assuming that it will save water through increase in irrigation efficiency by widely use of such systems! IE is a local term. It indicates water application situation in crop root zoon of a specific field. Therefore, it does not deal with the losses which may be useable in another farm in downstream or losses which may percolate to the groundwater. IE is a good index for comparison of the different irrigation systems used in the fields? But it dose not implies the water productivity (WP), because it does not consider crop productions variables. In crop production, other variables, e.g. Agronomic, climate, soil, and other agronomic management practices are involved, which this index did not consider. Considering the severe water crisis nowadays, the water management issues could not be solved only through field scale assesments. But the importance of a more comprehensive vision and attention to water in a broader scale (i.e., in Basin and National levels) is more prominent and essential. In other words it is necessary to shift from local scale of field scale to higher level. Lack of enough attention to this point has caused different problems, ambitions, and even diverse results in solving water problems in the Iran country. It should be stated that the traditional classic view of IE is not eligible in solving large scale water management issues nowadays, despite it still has merits for determining of the farmers functioning for an efficient irrigation event.  Water accounting now is a prominent view on solving water management issues of the basin and national levels. Therefore we should have a neoclassic view on IE. There are considerable return flows in the basin level which comes from these losses at the field level. In recent years and in regard to new vision on water management, new terms and concepts have come to the existence, e.g., beneficial and non-beneficial, recoverable flows and non-recoverable flows. Overall, when it is intended to invest on IE improvement and water saving, even with this classical view, it is necessary to invest on the factors causing decrease of real water losses than apparent losses. This will be an intelligent and efficient investment.

کلیدواژه‌ها [English]

  • irrigation
  • Efficiency
  • Water management
  • Water Saving
  • Real losses
انصاری ح. 1394. از افسانه راندمان تا بهره‌وری جامع آب در کشاورزی. سخنرانی علمی حسین انصاری عضو هیئت‌علمی (دانشیار) دانشگاه فردوسی مشهد در کارگاه تخصصی هم‌اندیشی کمیته منطقه‌ خوزستان کمیته ملی آبیاری و زهکشی خوزستان، 12 دی‌ماه 1394، اهواز، سازمان آب و برق خوزستان.

حیدری ن. 1394. مسائل و چالش­های کاربرد شاخص راندمان آبیاری در مدیریت آب. سخنرانی علمی نادر حیدری عضو هیئت‌علمی (دانشیار) موسسه تحقیقاتی فنی و مهندسی کشاورزی در کارگاه تخصصی هم‌اندیشی کمیته منطقه‌ خوزستان کمیته ملی آبیاری و زهکشی خوزستان، 12 دی‌ماه 1394، اهواز، سازمان آب و برق خوزستان.

 مدنی ک. 1394. بحران آب ایران: نشانه­ها، علل و راهکارهای خروج. سخنرانی علمی کاوه مدنی در کارگاه تخصصی هم‌اندیشی کمیته منطقه‌ خوزستان کمیته ملی آبیاری و زهکشی خوزستان، 1394، اهواز، سازمان آب و برق خوزستان.

Bos MG, Nugteren J. 1974. On Irrigation Efficiencies, 1st edn. International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands; 95 pp.

 Bos MG, Nugteren J. 1982. On Irrigation Efficiencies, 3rd edn. International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands; 142 pp.

Jensen ME. 1967. Evaluating irrigation efficiency. J. Irrig. Drainage Division, Am. Soc. Civil Eng. 93 (IR1), 83–98.

Perry C. 2007. Efficient irrigation; inefficient communication; flawed recommendations. Irrigation and Drainage 56: 367–378.

Perry C. 2011. Accounting for water use: terminology and implications for saving water and increasing production. Agricultural Water Management, 98: 1840–1846.

Perry C, Steduto P, Allen RG, Burt CM. 2009. Increasing productivity in irrigated agriculture: agronomic constraints and hydrological realities. Agricultural Water Management 96: 1517–1524.

Heydari N. 2014. Water productivity in agriculture: Challenges in concepts, terms and values. Irrig. and Drain. 63: 22–28, ICID.

Hsiao T.C., Steduto P, Fereres E. 2007. A systematic and quantitiative approach to improve water use efficiency in agriculture. Irr. Sci (2007), 25:209-231.

US Interagency Task Force.1979. Irrigation water use and management. US Gov’t. Printing Office: Washington DC, USA; 143 pp.