مدیریت آب در کشاورزی

مدیریت آب در کشاورزی

آسیب‌های ادراکی میراث قنات ایرانی در شرق استان کرمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری، گروه مدیریت جهانگردی، دانشکدۀ مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
10.22034/wmaj.2025.210025
چکیده
به واسطۀ وجود قنات‌‌های متعدد به عنوان یک شیوۀ استحصال پایدار و تاریخی آب بوده است که کشاورزی گسترده و سکونتگاه انسانی شرق استان کرمان شکل یافته و به گفتۀ یونسکو به نماد بارز تعامل انسان با محیط گرم و خشک کویری تبدیل شده است. با این وجود همانند اغلب نواحی قناتی کشور ایران، قنات‌های این منطقه نیز طی دهه‌های اخیر با مشکلات متعددی روبرو بوده‌اند و خصوصا در شهرستان‌های نرماشیر، فهرج، گنبکی و ریگان قنات‌های بسیاری خشک شده و از دست رفته‌اند. به همین جهت هدف پژوهش حاضر، شناسایی عوامل آسیب‌زای قنات‌ ایرانی در شهرستان‌های شرق استان کرمان با محوریت شهرستان بم بوده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته صورت پذیرفته است. جامعۀ آماری این تحقیق 20 نفر از مقنیان خبره، مالکان قنوات، کارشناسان ادارات آب منطقه‌ای و جهاد کشاورزی بوده‌اند که به روش گلوله‌برفی انتخاب شده‌اند. در مجموع 18 کد اولیه و 6 کد محوری به عنوان عوامل آسیب‌رسان به قنوات تحت عناوین عوامل طبیعی، عوامل ذاتی، عوامل اقتصادی، عوامل اجتماعی، عوامل نهادی و نقض حریم شناسایی شدند. توجه به این عوامل و مولفه‌های شناسایی شده، میتواند دستمایۀ مناسبی برای تصمیم‌سازی و اقدامات نهادهای متولی بالادستی و بومی جهت رفع آسیب‌های قنوات باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Perceptual damages of Persian Qanat heritage in the east of Kerman province

نویسنده English

Nahid Kamaladini
PhD student, Department of Tourism Management, Faculty of Management and Accounting, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran.
چکیده English

According to UNESCO, the human settlements in the east of Kerman province are a clear symbol of human interaction with the hot and dry desert environment. This issue is due to the existence of numerous Qanats as a sustainable and historical method of water extraction, as well as the existence of extensive agriculture. However, like most of the Qanat areas of Iran, the Qanat of this region have also faced many problems in recent decades, and especially in the cities of Narmashir, Fahraj, Gonbaki and Rigan, many Qanat have dried up. For this reason, the aim of the current research is to identify the damaging factors of Persian Qanat in the eastern cities of Kerman province, focusing on Bam city. This research was conducted with a qualitative approach and content analysis method of semi-structured interviews. The statistical population of this research was 20 experts, Qanat owners, experts of regional water departments and agricultural jihad, who were selected by snowball method. In total, 18 primary codes and 6 central codes were identified as damaging factors to Qanats, under the headings of natural factors, inherent factors, economic factors, social factors, institutional factors, and border violations. Paying attention to these identified factors and components can be a suitable tool for decision-making and actions of the upstream and local custodian institutions to fix the damages of the Qanat.

کلیدواژه‌ها English

Persian Qanat
cultural heritage
Bam city
Kerman Qanat
Qanat drying up
اسلامی، ا.، سروی صدرآباد، ح.، طباطبایی، ح. و رحمانی، م. 1400. بررسی اثربخشی آموزش باهدف توسعه ارتباطات مشارکتی در حفاظت: مطالعه سیستم تأمین آب قنات در خضرآباد یزد. نشریه علوم محیطی. سال نوزدهم شماره 3 پیاپی 73، 71 -84.
اشرفی خیرابادی، ح. 1402. نقش و کارکرد قناتهای روستای خیرآباد در توسعه و رشد روستا (مطالعه موردی قنات دهنبره و قنات نو). فصلنامه تاریخ روستا و روستانشینی در ایران و اسلام, 1(2), 117-152.
اکبری. م.ع. و قاسمی، م. 1395، منظر فرهنگی شهر تاریخی بم، سومین کنگره بین‌المللی پایداری در معماری و شهرسازی - دبی و مصدر.
امیدی، م. 1397، نقاط ضعف و قوت قوانین مرتبط با قنوات، اولین همایش ملی قنات، میراث ماندگار و آب، اردکان.
برخورداری، ج.، 1396. مقایسه اقتصادی یک روش ابتکاری احیاء قنات با روش‌های مرسوم تأمین آب کشاورزی در دشت سعادت‌آباد شهرستان حاجی‌آباد در استان هرمزگان. ترویج و توسعه آبخیزداری، 5(16), 55-60.
برشان. م. 1388. تاریخ آب و آبیاری استان کرمان، مرکز کرمان شناسی. نوبت چاپ اول. ص 68.
بهرامی، ف. و خاشعی سیوکی، ع. 1401. ارائه و تدوین اصلاحات فنی-مدیریتی بهره‌برداری از قنات شهرستان سرایان. آبخوان و قنات. 4(2).
جانب اللهی، م. س. 1398. نقش حقوق عرفی در مدیریت سنتی توزیع و تقسیم و پایداری آب قنات. دو فصلنامه دانش‌های بومی ایران. 6(12), 205-250.
جمالی، ع.ا.، عشوری، پ. و زارع کیا، ص. 1389. تعیین و اولویت‌بندی پهنه‌های مناسب پخش سیلاب برای تغذیه‌ی قنات‌ها، چاه‌ها و چشمه‌ها در مناطق خشک (مطالعه‌ی موردی: حوزه آبخیز میانکوه یزد). فصلنامه تحقیقات مرتع و بیابان ایران. سال هفدهم شماره 1 (پیاپی 38).
جواهری، م.، سادات، ز. و رستمی، س. 1398. تأثیر تغییرات اقلیمی بر دبی قنات‌ها در استان یزد. مجله علوم زمین. ۱۲ (۴): ۲۵–۳۵.
خسروانی، ز.، پارسامهر، ا.ح. و طالبی نیا، م. 1391. بررسی نظام‌های سنتی تقسیم آب قنات‌های اردستان و دلایل کاهش مشارکت مردم در نظام مدیریت آبی این شهر. سومین همایش ملی مدیریت جامع منابع آب. ساری.
دشت‌های ممنوعه کشور. 1398. دفتر حفاظت و بهره‌برداری منابع آب و امور مشترکین. شرکت مدیریت منابع آب ایران، وزارت نیرو.
رحیمی، ب.، یعقوبی، س. م. و مختاری، ر. 1399. روش‌های نوین نگهداری و تعمیرات قنات‌ها. مجله مهندسی آب و محیط‌زیست. ۲۳ (۲)، ۷۵–۸۵.
سعیدی‌فر، ز.، رحیمی، م.، لطفی‌نسب اصل، س.، خسروشاهی، م. و یزدانی، م.ر. 1398. شناسایی عوامل مؤثر بر منابع آب زیرزمینی و پیش‌بینی سطح تراز و تغییرات آن در حوضه آبخیز جازموریان. تحقیقات مرتع و بیابان ایران. 26, 1. 143-157.
سلطانی‌مقدس، ر. 1399. ارزیابی اثربخشی اقدامات مقابله با خشک‌سالی در کاهش آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی (مطالعۀ موردی: دهستان القورات شهرستان بیرجند، استان خراسان جنوبی). کاوش‌های جغرافیایی مناطق بیابانی. 8(2), 297-318.
شریفی، گ.، 1390. پیشگیری و درمان دو نمونه از بیماری‌های شایع در میان مقنیان یزد بر اساس دانش پزشکی مردمی منطقه. مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی، 3(6), 85–95.
شریفی، م. حسینی، س. و خلیلی،م.، 1397. بررسی تأثیرات انسانی بر آسیب‌های قنات. نشریه آب‌وخاک. ۴ (۱)، ۴۲–۵۰.
شهرکی، علی. و فدایی، م.ر.، 1402. جُستاری در ریاضیات قومی: استخراج محاسبات ریاضی سنّتی مقنّیان. مطالعات برنامه درسی. 18(70), 157-176.
شیخی، د. و پازکی، م.، 1400. بررسی کارکردهای اجتماعی قنات در نواحی روستایی با تأکید بر شاخصه‌ای سرمایه اجتماعی (موردمطالعه: شهرستان همدان). پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی. 2(3), 59-73.
طالبی، ع.، فروهر، خ.، دستورانی، م.ت. و پرویزی، س. 1401. اثر احداث پخش سیلاب در آبدهی قنوات پایین‌دست (مطالعۀ موردی: سامانۀ پخش سیلاب مهریز یزد). مهندسی اکوسیستم بیابان، نشریه مهندسی اکوسیستم بیابان. پیاپی 31 ، ص 31 -42.
طباطبائی، س. م. و خزیمه نژاد، ح. 1398. بررسی اثر دانش بومی قنات بر ابعاد توسعه پایدار. سامانه‌های سطوح آبگیر باران. ۷ (۱): ۳۱-۴۴.
طباطبائی، س. م. و خزیمه نژاد، ح. 1401. ارزیابی روش‌های حفاظتی و افزایش آبدهی قنات‌ها در ایران. آبخوان و قنات، 4(1), 17-28.
طرح جامع مدیریت اثر میراث جهانی بم و منظر فرهنگی آن (2008-2017). سازمان میراث فرهنگی و دفتر منطقه‌ای یونسکو در تهران. چاپ 1.
عارفی، ا. 1394. نگاهی به باغشهر ایرانی اسلامی بم و مسائل آن، اولین همایش علمی پژوهشی افق‌های نوین در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی. معماری و شهرسازی ایران. تهران.
عشقی زاده، م. و نورا، ن. 1392. تعیین مناطق مناسب برای احداث سدهای زیرزمینی کوچک به‌منظور تغذیه و کنترل آبدهی قنوات با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی. مجله علوم و مهندسی آبخیزداری ایران. ۷ (۲۲): ۳۹-۵۲.
فداکار داورانی، م.م. 1388. قنات و سرمایه اجتماعی. برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی. 1(1), 149-179.
فرجی سبک‌بار، ح.، اکبرپور سراسکانرود، م. و محبّی، ع. 1391. بررسی تطبیقی بهره‎گیری از آب‌های زیرزمینی روستایی به‎وسیله‎ی قنات و چاه (مطالعه‎ی موردی: بخش‎های شوقان و سنخواست شهرستان جاجرم). پژوهش‌های جغرافیای انسانی. 44(3), 21-44.
قاسمی، م.، هوایی، ح. و مظفری، ز. 1400. راهبردهای مطلوب افزایش مشارکت سهامداران در احیای قنوات (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان نیشابور). راهبردهای توسعه روستایی. 8(2), 151-169.
قانون توزیع عادلانۀ آب، 1361، مجلس شورای اسلامی ایران.
 
فرزام‌نیا، م. و عباسی. ف. 1390. بررسی مسائل فنی و بهره‌برداری از برخی قنوات استان کرمان. علوم آب و خاک. ۱۵ (۵۵): ۴۱-۵۵.
مسعودی آشتیانی، م.، شرافتی، ا. و کاردان‌مقدم، ح. 1402. ارزیابی آسیب‌شناسی بهره‌برداری از قنات به‌منظور پتانسیل‌ تأمین آب با رویکرد تئوری استخوان ماهی. مدیریت آب و آبیاری. ۱۳ (۱)، ۲۳۹-۲۵۷
نبوی، ن. س. و فیروزآبادیان، م. 1401. تعهدات دولت‌ها در حمایت و استفاده از آب‌های زیرزمینی و قنات‌ها با تأکید بر دولت ایران. فصلنامه راهبرد سیاسی. 6(2).
نجف‌لو، پ.، یعقوبی، ج. و نیکبخت، ج. 1399. نظام بهره‌برداری مشاعی از چاه‌های آب و چالش‌های آن در شهرستان سلطانیه. پژوهش‌های ترویج و آموزش کشاورزی. 13(3), 75-92.
هادی، ف.، فرزانه، م. ر.، نادری کردوان، س.چ. و نجفی بیرگانی، مریم. 1396. بررسی نقش مولفه ی قانونی نهاد آب زیرزمینی از منظر مشارکت و مناقشات آبی در ایران. آبخوان و قنات. 1(1): 61-73.
Dregne, H. E. 1991. Land degradation in the arid zones: A summary. In Arid land ecosystems (Vol. 1). Academic Press.
Karimian, A. 2020. Formulating disaster risk management plan for Persian qanats of Baravat, Iran. In proceedings of the XXXII International Congress of Quaternary.
Karimian, A., Fallahi, A. and Taghvaei, S.H. 2021. Integrating Green Solutions into Post-earthquake Recovery of Bam, Iran. In: Arefian, F.F., Ryser, J., Hopkins, A., Mackee, J. (eds) Historic Cities in the Face of Disasters. The Urban Book Series. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-77356-4_14
Monavari, S. M., Shamsi, A. and Ahmadi, A. 2018. Application of modern techniques in qanat maintenance. Journal of Water and Soil Conservation, 25(2), 197-208.
Pahlavani, P., Wiggins, S., and Sayadi, M. 2016. Climate change impacts on the traditional qanat systems in arid regions. Water Policy, 18(4), 957-975.
UNESCO. 2016. The Persian Qanat: World Heritage nomination. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://whc.unesco.org/en/list/1506/