مدیریت آب در کشاورزی

مدیریت آب در کشاورزی

بررسی نگرش کشاورزان بالادست و پایین‌دست شبکه آبیاری قزوین در اولویت‌دهی عوامل فنی، اقتصادی، محیط‌زیستی، اجتماعی و سیاست‌گذاری مؤثر بر الگوی‌کشت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهرداد حسن نیا 1
بیژن نظری 2
عباس ستوده نیا 3
1 گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.
2 دانشییار، گروه مهندسی آبیاری و آبادانی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشیگاه تهران و عضو هیتت علمی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی )ره)، قزوین، ایران
3 استاد تمام، گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.
چکیده
کم‌آبی و پراکنش نامناسب زمانی و مکانی بارندگی، تولید مواد غذایی و کشاورزی پایدار را منوط به استفاده صحیح و منطقی از منابع آب محدود نموده است. بخش کشاورزی بالاترین مصرف آب را دارد و بهره‌وری آب و بازده آبیاری باید افزایش داده شوند. بحران منابع آب باعث شده انتخاب الگوی‌کشت مناسب به‌عنوان یک راه‌حل اثرگذار پیشنهاد شود، اما تلاش‌ها برای اجرای الگوی‌کشت مطلوب ناموفق بوده است. هدف از این پژوهش بررسی نگرش بهره‌برداران آب شبکه آبیاری قزوین در اولویت‌دهی عوامل فنی، اقتصادی، محیط‌زیستی، اجتماعی و سیاست‌گذاری مؤثر بر الگوی کشت در بود. بر این اساس شبکه آبیاری به سه قسمت بالادست، میان‌دست و پایین‌دست تقسیم شد. بر اساس مطالعات قبلی و طراحی پرسشنامه با طیف لیکرت، 25 گویه نگرش‌سنجی انتخاب شد. سپس با استفاده از روش‌شناسی کیو، نمونه‌برداری از بهره‌برداران انجام شد. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار KADE تجزیه و تحلیل شدند. نتایج نشان داد شش دیدگاه غالب در میان بهره‌برداران سه قسمت شبکه وجود دارد که بیش از 50 درصد واریانس کل را شامل شدند. دیدگاه‌های شناسایی‌شده در بالادست شبکه، «دیدگاه فنی» و «دیدگاه ناراضی از سیاست‌گذاری و موافق با فنی» بودند. در میان‌دست شبکه، «دیدگاه موافق اقتصادی-فنی و مخالف سیاست‌گذاری-اجتماعی» و «دیدگاه موافق اقتصادی-سیاست‌گذاری و مخالف فنی-اجتماعی» شناسایی شدند. در پایین‌دست شبکه، «دیدگاه همسو با اقتصاد و مخالف سیاست‌گذاری» و «دیدگاه موافق اقتصادی-اجتماعی و مخالف فنی» شناسایی‌ و نام‌گذاری شدند. تمامی دیدگاه‌ها دارای قابلیت اطمینان بالاتر از 9/0 بودند که نشان می‌دهد دیدگاه‌های استخراج شده از پایایی و اعتبار خوبی برخوردار هستند. همبستگی بین دیدگاه‌ها نیز مثبت بود. بر اساس دیدگاه‌های شناسایی شده، تصمیم‌گیران می‌توانند سیاست‌های الگوی کشت را با مدل ذهنی بهره‌برداران تطابق داده و شانس موفقیت و اجرایی بودن این سیاست‌ها را افزایش دهند.
کلیدواژه‌ها
اقتصاد کشاورزی
بهره‌وری
ذهنیت کشاورز
منابع آب

عنوان مقاله English

Investigating The Attitudes of Upstream and Downstream Farmers in the Qazvin Irrigation Network Regarding the Prioritizing of Technical, Economic, Environmental, Social, and Policy-Making Factors Affecting Crop Patterns

نویسندگان English

mehrdad hassannia 1
Bijan Nazari 2
Abass Sotoodehnia 3
1 Water Engineering Department, Faculty of Agricultural and Natural Resources, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran.
2 Associate Professor of the Department of Irrigation and Development Engineering, Faculty of Agriculture and Natural Resources, University of Tehran & Faculty member of Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran, Qazvin, Iran
3 Professor of Water Engineering Department, College of Agriculture and Natural Resources, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran.
چکیده English

Water scarcity and improper temporal and spatial distribution of rainfall have limited food production and sustainable agriculture dependent on the correct and rational use of limited water resources. The agriculture sector has the highest water consumption and improving water productivity and irrigation efficiency is essential. The water resources crisis has led to the recommendation of selecting an appropriate cropping pattern as an effective solution. However, efforts to implement an optimal cropping pattern have been unsuccessful. This study aimed to investigate the attitudes of water users in the Qazvin irrigation network regarding the prioritization of technical, economic, environmental, social, and policy factors influencing the cropping pattern. In this research, the irrigation network was divided into three parts: upstream, middle, and downstream. Based on previous studies and a questionnaire designed based on the Likert scale, the top 25 statements were selected as Q sets. Then, the beneficiaries were sampled by purposive sampling using the Q methodology. The collected data were analyzed using KADE desktop software. The results showed six dominant perspectives among the beneficiaries of three parts of the network, with cumulative variations explained by 50 percent. The perspectives identified upstream were the «Technical perspective» and «perspective of dissatisfied with policy and agree with a technical view». In the middle, was «perspective of agree with economic-technical and opposition to social-policy» and «perspective of agree with economic-policy and dissatisfied with technical-social» were identified. In the downstream, «perspective of aligned with the economy and opposition to policy» and «perspective of agree with economic-social and dissatisfied with technical» were identified and named. All perspectives had a reliability higher than 0.9, which shows perspectives have good reliability and validity. The correlation between perspectives was positive. Based on identified perspectives, the decision makers can match the crop pattern policies with the mental perspectives of the farmers and promote the effectiveness of communicated policies.

کلیدواژه‌ها English

Agriculture economic
Farmer'
s thinking
Productivity
Water resources
اوجاقلو، ح.، اوجاقلو، ف.، جعفری، م. م.، میثاقی، ف.، نظری، ب. و کرمی دهکردی، ا. 1402. اثر مدیریت آبیاری بر شاخص‌های بهره‌وری مصرف آب محصول یونجه. آب و خاک. 37(2): 165-185. https://doi.org/10.22067/jsw.2023.79145.1211
باولی، م.، عادلی، ک.، محمدیان، ف. و دل انگیزان، س. 1394. تعیین الگوی بهینه کشت در راستای توسعه پایدار کشاورزی (مطالعه موردی: دشت ماهیدشت). اقتصاد کشاورزی و توسعه. 23 (2): 191-216. https://doi.org/10.30490/aead.2015.58998
جناب، م. و نظری، ب. 1397. مطالعه شکاف عملکرد و شکاف بهره‎وری آب گندم، جو و ذرت در استان قزوین. تحقیقات آب و خاک ایران. 49(6): 1405-1417. https://doi.org/10.22059/ijswr.2018.253566.667865
جولایی، ر.، میرکریمی، ش.، حسنوند، م. و شیرانی بیدآبادی، ف. 1395. مدیریت الگوی بهینه کشت محصولات زراعی استان مازندران با بهره‏گیری از الگوی آرمانی. اقتصاد کشاورزی و توسعه. 24 (2): 71-94. https://doi.org/10.30490/AEAD.2016.59033.
 
حسن‌نیا، م.، نظری، ب. و ستوده نیا، ع. 1402. تحلیل دیدگاه و عوامل اجتماعی مؤثر در پیاده‌سازی الگوی‌کشت بهره‌وری‌ محور با استفاده از روش‌شناسی کیو (مطالعه موردی: شبکه آبیاری دشت قزوین). تحقیقات آب و خاک ایران. 54 (3): 473-495. https://doi.org/10.22059/ijswr.2023.354241.669433
حسینی، س.، اولادی، ج. و امیرنژاد، ح. 1395. اولویت‌بندی معیارها و شاخص‌های ارزیابی پارک‌های ملی با استفاده از طیف لیکرت و تکنیک انتروپی. اکوسیستم های طبیعی ایران. 7 (3): 83-97.‎
حمزه‌ئی، م. و بوزرجمهری، خ. 1393. واکاوی آثار و عوامل موثر بر کسترش الگوی‌کشت زعفران در شهرستان نیشابور مطالعه موردی: دهستان اسحق‌آباد. نشریه زراعت و فناوری زعفران. 2 (4): 288-277.
خرمی، ش.، راحلی، ح.، جاودان، ا. و کریمی‌نژاد، ف. 1401. بررسی عوامل موثر بر پایداری کشاورزی در بین کشاورزان شهرستان مشکین شهر. دانش کشاورزی و تولید پایدار. 32 (1): 343-358. https://doi.org/10.22034/SAPS.2021.44602.2639
خیابانی، ن.، باقری، س. و بشیری‌پور، ا. 1396. الزامات اقتصادی مدیریت منابع آب. مجله آب و فاضلاب. 28 (1): 42-56. https://doi.org/10.22093/wwj.2017.39473
دانائی‌فر، ح.، حسینی، س. ی. و شیخها، ر. 1392. روش‌شناسی کیو: شالوده‌های نظری و چارچوب انجام پژوهش. انتشارات صفار.‎
دانشی، ع.، وفاخواه، م. و پناهی، م. 1394. ارزیابی اقتصادی سناریوی تغییر الگوی‌کشت در حوزه آبخیز سیمینه‌رود به منظور اصلاح مدیریت آب کشاورزی: تلاشی برای احیای دریاچه ارومیه با استفاده از سازوکار PES. مجله تحقیق‌های منابع آب ایران. 11 (3): 68-57.
درگاهی، ز.، نظری، ب.، رمضانی اعتدالی، ه. و مازندرانی‌زاده، ح. 1397. ارزیابی سامانه‌های نوین آبیاری با مفاهیم بهره‎وری اقتصادی آب و راندمان آبیاری در استان قزوین. نشریه آبیاری و زهکشی ایران. 12(3): 683-695.
درویش هندی، م. و امیری تکلدانی، ا. 1402. چالش‌های مدیریت آب کشاورزی در شبکه آبیاری دشت قزوین. تحقیقات آب و خاک ایران. 54 (12): 1945-1962. https://doi.org/10.22059/ijswr.2023.365841.669581
زبیدی، ط.، یزدان‌پناه، م.، فروزانی، م. و خسروی‌‌پور، ب. 1395. نوع‌شناسی ادراکات کشاورزان گندم‌کار و سبزی‌کار نسبت به تغییرات آب‌وهوایی با استفاده از روش‌شناسی کیو (مورد مطالعه: شهرستان حمیدیه خوزستان). پژوهش‌های روستائی. 7 (2): 374-391.
شاهین‌رخسار، پ.، علیزاده، ا.، انصاری، ح. و قربانی، م. ۱۳۹۷. واکاوی الگوهای ذهنی خبرگان کشاورزی در بازطراحی الگوی‌کشت نواحی روستایی استان گیلان. اقتصاد فضا و توسعه روستایی. ۷ (۲۵): ۵۰-۲۳.
صالحی، ل.، ظریفیان، ش. و رضوان فر، ا. 1388. تحلیل دیدگاه‌های کیوی‌کاران غرب استان مازندران در خصوص عوامل تأثیرگذار بر تغییر الگوی‌کشت از برنج و مرکبات به کیوی. مجله علوم کشاورزی و منابع طبیعی. 16 (1): 34-43.
عادلی ساردوئی، م.، اسدی، ع.، کلانتری، خ.، براتی، ع. و خسروی، ح. 1402. شناسایی عوامل موثر بر سطوح تمایل به پذیرش الگوی کشت متناسب با منابع آبی در بین کشاورزان دشت جیرفت. تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران. 54 (3): 737-752. https://doi.org/10.22059/ijaedr.2021.313636.668974
عزیزآبادی فراهانی، م. و میرزایی اصل شیرکوهی، ف. 1399. مدل بهینه مدیریت بهره‌برداری شبکه آبیاری با هدف سود بیشینه (مطالعه موردی: شبکه آبیاری قزوین). تحقیقات آب و خاک ایران. 51 (9): 2149-2162. https://doi.org/10.22059/ijswr.2020.291834.668379
 
عسکری بزایه، ف. و طهماسبی، ا. 1398. موانع تحقق مدیریت مشارکتی آبیاری در ایران از دیدگاه مدیران اجرایی و کارشناسان. مدیریت اراضی. 7 (2): 179-193. https://doi.org/10.22092/lmj.2019.120554
لاجوردی، ا. 1389. نقش کانون‌های تفکر دارای مجوز از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در خط مشی‌های عمومی: پژوهشی بر مبنای روش کیو (Q). فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی. ۱۶ (۱): ۱۰۹-۸۷.
 
محمدی‌تمری، ذ.، احمدوند، م. و قاسمی، ص. 1393. ایستارهای شالیکاران پیرامون تغییر الگوی‌کشت برنج به مرکبات: پژوهشی بر مبنای روش کیو. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران. 9 (2): 89-107.
مرداسی، غ.، یزدان پناه، م.، برادران، م. و فروزانی، م. 1396. بازنمایی هویت‌های حرفه‌ای کشاورزان شهرستان شوشتر: پژوهشی بر پایه روش‌شناسی کیو. پژوهش‌های روستائی. 8 (1): 100-121.
مومنی، ف.، دشتبانی، س. و بانویی، ع. 1396. اهمیت بخش کشاورزی در حفظ تعادل اقتصادی-اجتماعی ساختار شهری و روستایی ایران. فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی. 6 (4).
نظری، ب.، لیاقت، ع. و پارسی نژاد، م. 1400. ارزیابی اثر توسعه سیستم‌های آبیاری، سناریوهای الگوی کشت و کم‌آبیاری بر بهره‌وری آب در شبکه آبیاری قزوین به روش پویایی سیستم‌ها. علوم و مهندسی آبیاری. 44(4): 93-108. https://doi.org/10.22055/jise.2020.28076.1819
Banasick, S. 2019. KADE: A desktop application for Q methodology. Journal of Open-Source Software. 4(36): 1360. https://doi.org/10.21105/joss.01360.
Banihashemi, S.M., Eslamian, S.S. and Nazari, B. 2021. The impact of climate change on wheat, barley, and maize growth indices in near-future and far-future periods in Qazvin Plain, Iran. International Journal of Plant Production. 15(1): 45-60. https://doi.org/10.1007/s42106-020-00118-0.
Bashatah, L. S. 2016. Q-methodology: What and how. Journal of Research & Method in Education. 6(5): 37-43. https://doi.org/10.9790/7388-0605053743.
Brown, S. R. 1980. Political subjectivity: Applications of Q methodology in political science. Yale University Press.
Brown, S. R. 1996. Q methodology and qualitative research. Qualitative health research. 6(4): 561-567. https://doi.org/10.1177/104973239600600408.
Das, P. 2006. Cropping pattern (agricultural and horticultural) in different zones, their average yields in comparison to national average/critical gaps/reasons identified and yield potential. New Delhi: IASRI, Government of India, Ministry of Agriculture, Department of Agriculture & Cooperation. 33-47.
Du Plessis, C. 2005. A theoretical framework of corporate online communication: A marketing public relations (MPR) perspective.
Eicher, C. K. and Staatz, J. M. (Eds.). 1998. International agricultural development. Johns Hopkins University Press. 125.
Forouzani, M., Karami, E., Zamani, G. H. and Moghaddam, K. R. 2013. Agricultural water poverty: Using Q-methodology to understand stakeholders' perceptions. Journal of arid environments. 97: 190-204. https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2013.07.003.
Hashemi, M., Zadeh, H. M., Arasteh, P. D. and Zarghami, M. 2019. Economic and environmental impacts of cropping pattern elements using systems dynamics. Civil Engineering Journal. 5(5): 1020-1032. https://doi.org/10.28991/cej-2019-03091308.
Hidayat, A. 2014. Asumsi Analisis Faktor dengan SPSS. Diambil dari. https://www.statistikian.com/2014/03/asumsianalisis-faktor-dengan-spss.html.
Hoseini, M., Mazandaranizadeh, H. and Nazari, B. 2021. Simultaneously Management of Surface and Groundwater Resources and Increasing Farmers' Resilience to Water Scarcity by Predicting the Price of Agricultural Products and using GA (Case Study of Irrigation and Drainage Network of Qazvin Plain). Iranian Journal of Soil and Water Research, 52(2), pp.563-576. https://doi.org/10.22059/IJSWR.2021.313809.668805.
Kaiser, H. F. 1958. The varimax criterion for analytic rotation in factor analysis. Psychometrika. 23(3): 187-200. https://doi.org/10.1007/BF02289233.
Kroesen, M. and Bröer, C. 2009. Policy discourse, people’s internal frames, and declared aircraft noise annoyance: An application of Q-methodology. The Journal of the Acoustical Society of America. 126(1): 195-207. https://doi.org/10.1121/1.3139904.
McKeown, B. and Thomas, D. B. 2013. Q methodology. 66. Sage publications.
Nazari, B. and Keshavarz, M. 2023. Water population density: Global and regional analysis. Theoretical and Applied Climatology. 153(1): 431-445. https://doi.org/10.1007/s00704-023-04473-6.
Nazariadli, S., Morais, D. B., Supak, S., Baran, P. K. and Bunds, K. S. 2019. Assessing the visual Q method online research tool: A usability, reliability, and methods agreement analysis. Methodological Innovations. 12(1). https://doi.org/10.1177/2059799119832194.
Newman, I. and Ramlo, S. 2010. Using Q methodology and Q factor analysis in mixed methods research. Sage handbook of mixed methods in social and behavioral research. 2: 505-530. https://doi.org/10.4135/9781506335193.
Nijnik, M., Miller, D. and Nijnik, A. 2013. Linking multi-functional forestry goals with sustainable development objectives: a multi-national study. Journal of Settlements and Spatial Planning. 2: 185-190.
Niragira, S., Buysse, J. and D'Haese, L. 2011. Optimizing land use among small scale farms through agricultural specialization in the North of Burundi. https://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/001/789/885/RUG01-001789885_2012_0001_AC.pdf.
Niska, M., Vesala, H. T. and Vesala, K. M. 2012. Peasantry and entrepreneurship as frames for farming: Reflections on farmers’ values and agricultural policy discourses. Sociologia Ruralis. 52(4): 453-469. https://doi.org/10.1111/j.1467-9523.2012.00572.x.
Onwuegbuzie, A. and Tashakkori, A. 2015. Utilizing mixed research and evaluation methodology in peace psychology and beyond. In Methodologies in Peace Psychology. 115-137. https://doi.org/10.1007/978-3-319-18395-4_6.
Ramlo, S. 2021. Q methodology as mixed Analysis. In The Routledge Reviewer's Guide to Mixed Methods Analysis. 199-208. Routledge.
Shinebourne, P. 2009. Using Q method in qualitative research. International journal of qualitative methods. 8(1): 93-97. https://doi.org/10.1177/160940690900800109.
Singh, D.K., Jaiswal, C.S., Reddy, K.S., Singh, R.M. and Bhandarkar, D.M. 2001. Optimal Cropping Pattern in a Canal Command Area. Agricultural Water Management. 50(1): 1-8. https://doi.org/10.1016/S0378-3774(01)00104-4.
Sinha, D. K., Singh, K. M., Ahmad, N., Chahal, V. P. and Meena, M. S. 2018. Natural resource management for enhancing farmer's income: An optimal crop planning approach in Bihar. The Indian Journal of Agricultural Sciences. 88(4): 121-126. http://krishi.icar.gov.in/jspui/handle/123456789/15692.
Stenner, P., Watts, S. and Worrell, M. 2008. Q methodology. The SAGE handbook of qualitative research in psychology. 215-239.
Webler, T., Danielson, S. and Tuler, S. 2009. Using Q method to reveal social perspectives in environmental research. Greenfield MA: Social and Environmental Research Institute. 54: 1-45. www.serius.org/pubs/Qprimer.pdf.
Williams, L. J. and Abdi, H. 2010. Principal component analysis. Wiley interdisciplinary reviews: computational statistics. 2(4): 433-459. https://doi.org/10.1002/wics.101.
Zabala, A. 2014. qmethod: a package to explore human perspectives using Q methodology. The R Journal. 6(2): 163-173. https://doi.org/10.32614/rj-2014-032.